Revolutie in Egypte

Wat ooit begon als een roep om meer vrijheid zou zo maar eens kunnen uitdraaien op een machtsovername van President Morsi en zijn Moslimbroederschap. Valt er voor ons lering te trekken uit de dreigende ontsporing van de Arabische Lente in Egypte?

Afgelopen weekend verleende de Egyptische bevolking per referendum haar goedkeuring aan een nieuwe grondwet. Volgens critici worden hiermee vrijheid en democratie ondergeschikt gemaakt aan de beslissingen van ongekozen Islamitische schriftgeleerden. President Mohammed Morsi, voorzitter van de aan de Moslimbroederschap geliëerde partij Vrijheid en Recht, riep nog maar eens op de aandacht te verleggen naar het herstel van de economie.

Het debat rondom de omstreden grondwet en het bijbehorende referendum verliep niet bepaald hoopgevend. Rechters wensten niet mee te werken en riepen op tot een algemene staking. De Egyptische Moslimbroederschap beschreef demonstranten tegen de nieuwe grondwet als ‘schurken’ en ‘betaalde vertegenwoordigers van buitenlandse machten’. Gisteravond werd bekend dat de Egyptische hoofdaanklager een onderzoek is begonnen tegen enkele vooraanstaande oppositieleden wegens vermeend hoogverraad.

Zodoende lijkt de Arabische Lente in Egypte inmiddels aardig op weg een bekend patroon te volgen, zo merkte schrijver en journalist Chris Hedges al eerder op:

When Ayatollah Ruhollah Khomeini returned to Iran after 14 years in exile on Feb. 1, 1979, he set out to destroy the secular opposition forces, including the Communist Party of Iran, which had been instrumental in bringing down the shah. […]

This is what is under way in Egypt. It is the story of most revolutions. The moderates, who are crucial to winning the support of the masses and many outside the country, become an impediment to the consolidation of autocratic power. […]

In short, the revolutionary elites give liberty only to those who they believe deserve it. And all revolutions, even purportedly secular ones such as the Bolshevik Revolution, are in essence religious experiences. They hold out glorious utopian visions and insist they have harnessed the forces of history, racial purity, destiny or God. They bifurcate the world into good and evil. They are exempt, as revolutionaries, from everyday morality. They embody an absolute truth. To tolerate differences is to abet evil.

Typische tegenstanders van dit soort absolutistisch denken zijn ‘vrijzinnige democraten, intellectuelen, de middenklasse, seculieren en religieuze minderheden’. Het zijn dan ook precies deze groepen die, vanaf het moment dat Mubarak en zijn kliek definitief waren verjaagd, zijn verworden tot lastige hinderpalen op weg naar de onbetwiste alleenheerschappij, aldus Hedges.

Net zoals het morele absolutisme van de typische revolutionaire voorhoede zijn traditionele tegenstanders kent, beschikt het – ook nu weer in Egypte – over de geijkte bondgenoten om de overwinning binnen te slepen:

This revolution, like all revolutions, has called poor believers into the streets to battle the party’s opponents. The opposition is branded the enemy of the revolution and, more ominously, the enemy of Islam; the anti-government protesters, in the words of Morsi, are the stooges of foreign embassies and Israel. And the poor — the Lumpenproletariat — are only too happy to lend their services as shock troops in defense of sacred beliefs and the promised future of glory and bread.

Uiteraard weten we nog niet of Chris Hedges de afloop van de volksopstand in Egypte juist heeft voorzien. Het verleden is niet maatgevend voor de toekomst; en de wereld zit nu eenmaal niet deterministisch in elkaar. Was dit immers wel het geval, dan woonden we nog in grotten. Niettemin is het onmiskenbaar dat veel revoluties niet goed aflopen.

Tirannie van de (tijdelijke) meerderheid
Als het verjagen van een dictator en het uitschrijven van verkiezingen op zichzelf onvoldoende zijn om een tirannie van de (tijdelijke) meerderheid te voorkomen, wat is de oplossing dan wel? SGP-bestuurder Geert Kraaijeveld had, sprekend over het geval Syrië, onlangs een ‘briljante’ gedachte (via):

Het is naïef om te veronderstellen dat democratie altijd leidt tot meer vrijheid. In sommige gevallen is een seculiere dictator zelfs verkieslijk.

Vanuit SGP-perspectief valt hier misschien nog wel iets voor te zeggen. Wanneer men meent dat de overgrote meerderheid van de mensheid bestaat uit onverbeterlijke zondaars die onherroepelijk op weg zijn naar het eeuwige hellevuur is democratie inderdaad niet zo’n goed idee. Misschien dat Kraaijeveld zelfs een zekere overeenkomst meende te zien tussen de positie van de Alawieten in Syrië en de eveneens geïsoleerde Gereformeerden in het inmiddels door God verlaten Nederland.

Niettemin lijkt een dictator – om voor de hand liggende redenen – nu niet het meest aangewezen middel om een dreigende dictatuur af te wenden. Maar goed, bij de SGP komen wel vaker vreemde ideeën vandaan.

Aldaar in theorie, alhier in de praktijk
In theorie is het niet moeilijk een oplossing voor Egyptes politieke problemen te bedenken. Is het probleem een grote massa (terecht) gefrustreerde, laagopgeleide armen? Creëer dan een grotere middenklasse! Zorg er bijvoorbeeld voor dat de inkomensverschillen niet te groot worden en dat het volgen van hoger onderwijs binnen ieders bereik ligt. Kortom: geef mensen een reële kans iets van hun leven te maken en de drang tot compromisloze revolutie verdwijnt vanzelf.

Toegegeven: in praktische termen slaat dit advies – wat Egypte betreft – natuurlijk nergens op. Een grote en vitale middenklasse stamp je niet zomaar uit de grond. En was die vitale middenklasse er al geweest, dan had Mubarak het naar alle waarschijnlijkheid nooit zo lang volgehouden. (Tip voor SGP’er Geert Kraaijeveld: dictators – zelfs die van het seculiere soort – zitten zelden te wachten op een goedopgeleide, assertieve middenklasse.)

Hoewel we Egypte dus voorlopig niet gaan redden, vallen er misschien toch een paar lessen te ontwaren die ook op ons betrekking hebben. In grote delen van de westerse wereld wordt momenteel hard gewerkt aan het creëren van een permanente, vrijwel kansloze onderklasse. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de grote aantallen (jeugdige) werklozen in Spanje en Griekenland, maar ook aan een land als de VS waar de reële lonen (behalve voor de allerrijksten) al decennialang stagneren.

Aan de overzijde van de Atlantische Oceaan hebben ze dan inmiddels ook een invloedrijke politieke beweging waarvan de leden er niet alleen een middeleeuwse moraal op nahouden, maar zich ook nog eens graag uitdossen in revolutionaire kledij. Zou het toeval zijn dat de zogenaamde ‘Tea Party’ groot werd op min of meer hetzelfde moment dat dankzij enkele decennia van toenemende inkomensongelijkheid een middenklassebestaan voor steeds meer Amerikanen onbereikbaar werd?

In Griekenland zijn ze inmiddels nog een paar stappen verder gegaan: daar zijn zelfs de Nazi’s weer helemaal terug – met alle gevolgen van dien.

Hoewel de revolutionaire meutes in Nederland nog wel even op zich zullen laten wachten, kan het geen kwaad om ons te blijven realiseren dat kansloze armoede, met name voor de gelukkigen in een samenleving, de nodige risico’s inhoudt. De pechvogels en ongelukkigen zullen onder dergelijke omstandigheden immers nog maar weinig te verliezen hebben. Juist in tijden van economische tegenspoed zou armoedebestrijding – ook van overheidswege – daarom wel wat meer aandacht mogen krijgen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s