Stupiditeit is een vrije en steeds hernieuwde keuze

Kan een enkel opiniestuk van een rechter het vertrouwen in de Nederlandse rechtsstaat ondermijnen? Jazeker!

Het zal je maar gebeuren: je bent partij in een strafzaak en de rechter die verantwoordelijk is voor waarheidsvinding en strafoplegging blijkt er volslagen idiote ideeën op na te houden. Vergezocht? Bepaald niet, zo blijkt uit dit opinestuk van Rinus Otte, hoogleraar rechtspleging en senior raadsheer bij het Gerechtshof in Arnhem (God helpe ons allen).

De kern van Otte’s betoog is dat de aanpak van criminele drugsverslaafden meer zou moeten berusten op straf en minder op hulpverlening. Dat is een standpunt. Je kunt het er mee eens zijn of niet. Niettemin is het opvallend is dat Otte geen enkel bewijs aandraagt dat zo’n bestraffende aanpak ook werkt. Maar goed, soms doe je ook wel eens wat uit principe. Laten we dus eens bekijken hoe Otte’s ‘principiële’ betoog in elkaar zit. Het begint allemaal nog weinig verontrustend:

Er zijn nogal wat gedragsdeskundigen die menen dat verslaafde mensen niet vrij zijn in hun gedragskeuze en dat de verslaving een stoornis is. Dat is nogal een statement. Zonder keuzevrijheid geen strafrechtelijke schuld.

Tot zover weinig aan de hand, maar dan begint het:

Als jurist ben ik niet zo overtuigd van de verminderde toerekeningsvatbaarheid als gevolg van verslaving.

Otte is niet overtuigd. Daarvan is hijzelf misschien erg onder de indruk, maar heel veel zegt dat natuurlijk niet. En sinds wanneer beschikken juristen over de kennis en training om te oordelen over de relatie tussen verslaving en toerekeningsvatbaarheid?

Elke repeterende gedragskeuze, zoals het opnieuw grijpen naar de dope, drank of het opzoeken van dezelfde verkeerde vrienden, houdt een vrije en hernieuwde keuze in tot omkeer of tot voortzetting van het verslavingsgedrag.

‘Dat is nogal een statement,’ om met Otte te spreken. En hoe komt onze eminente jurist daar dan bij?

Het meer aansprakelijkheid toerekenen aan verslaafden berust op de juridische culpa in causa constructie.

Aha! Er is een ‘juridische constructie’ die dit oordeel onderschrijft. In het Latijn bovendien! Wat Otte echter gemakshalve vergeet is dat een juridische ‘constructie’ nooit de bedoeling heeft de objectieve werkelijkheid weer te geven, maar slechts een al dan niet relevante samenvatting is van bestaande, soms eeuwenoude jurisprudentie.

Overigens, voor de illiterati onder ons: ‘culpa in causa’ betekent in deze context zoveel als ‘verslaafden hebben, dankzij hun drugsgebruik, zelf schuld aan hun toestand van psyschische onmacht – en dus ook schuld aan de daden die het gevolg zijn van deze onmacht.’ Of, zoals Otte het verwoordt:

De drank of de dope wordt niet onder dwang het lichaam ingebracht, maar als een soort repeteergeweer wordt fles na fles, spuit na spuit ter hand genomen.

Otte’s redenering, tot dusver, gaat dus ongeveer als volgt: ‘Elke repeterende gedragskeuze, zoals het opnieuw grijpen naar de dope, drank of het opzoeken van dezelfde verkeerde vrienden, houdt een vrije en hernieuwde keuze in, want verslaafden hebben zelf schuld aan de oorzaak van hun psychische onvrijheid.’ Met andere woorden: zonder eerste biertje geen alcoholverslaving. Het eerste biertje werd geconsumeerd als gevolg van een vrije keuze. Zodoende is verslaving een vrije keuze. Zodoende is ook ‘verslavingsgedrag’ een vrije keuze.

Ziehier: een raadsheer (pardon: senior raadsheer) en hoogleraar rechten in actie. Sic transit gloria mundi.

Otte gaat verder:

De mate van schuld leidt in verschillende psychiatrische rapportages tot een kippenhok aan meningen. Wie zes rapporteurs naast elkaar plaatst en hun verschillende rapportages beziet, krijgt een indruk van grote verdeeldheid. We moeten durven vaststellen dat het toerekenen van schuld en het vertalen van schuld in een passende sanctie is voorbehouden aan de rechter en niet aan de deskundige met zijn particuliere mening.

Let wel: Otte gooit hier voor het (zijn?) gemak morele schuld en juridische schuld op één hoop. Psychiaters en gedragsdeskundigen houden zich immers alleen bezig met de psychische vrijheid (of het gebrek daaraan) van een verdachte en geven zodoende een indirect oordeel over de morele schuld van een dader. Over juridische schuld oordeelt uitsluitend de rechter.

Wat Otte hier dus zegt is dat gedragskundigen het veelal met elkaar oneens zijn over de morele schuld van specifieke verdachten. En daarom moet de rechter – die over nóg minder relevante kennis beschikt – hierover oordelen. Om zodoende te voorkomen, zo wordt geïmpliceerd, dat ‘particuliere meningen’ het vonnis beïnvloeden. Want totale onwetendheid, meent Otte met de rechtlijnigheid van een grootinquisiteur, is beter dan twijfel. En dat meent-ie echt:

Sinds de Verlichting wordt door vooruitgangsgelovigen gemeend dat we de werkelijkheid kennen. Dit fenomeen raakt ook het doorvorsen van de menselijke geest. Hoeveel desillusies moeten we echter nog verdragen voor we aanvaarden dat de mens geen recht heeft op geluk, maar het recht om in vrijheid zijn eigen ongeluk te dragen? Als dat besef nog eens doorbreekt bij zielzorgers en bij rechters, dan dient de overheid terug te treden.

Kortom: omdat we niet alles kunnen weten, bestaat er geen recht op geluk, maar moet je mensen soms lekker laten verrekken (in de gevangenis). Ook moet de overheid een stap terug doen. Slaat dit ergens op? Ik vrees dat Otte denkt van wel.

Hoe dan ook: ‘de overheid dient terug te treden’. Overigens ziet Otte daar de voordelen wel van in:

Mijn groeiende voorkeur voor straffen en mijn groeiende afkeer van behandelen heeft ook van doen met het besef dat beperkte overheidsmiddelen beter besteed zijn aan een iets meer uitgebouwd gevangenisregiem dan aan de vele forensische ambulante kostbare programma’s die stoelen op een behandel- en conditioneringsaanbod dat teveel bijstelling van het reguliere leefpatroon van veel veroordeelden pretendeert. […]

Ik meen dat net als Joop den Uyl dat zei ten tijde van de oliecrisis, het vroegere Nederland met een groeiend zorgbudget komt niet meer terug. De welvaart zal voor lange tijd niet meer zijn zoals we dat hopen of pretenderen. Mijn inschatting is daarom dat het over enkele decennia weer meer gebruikelijk zal zijn om zwervers in ons straatbeeld te zien die ons minder schuldgevoel opleveren dan het misschien nu doet en wat we moeten aanvaarden. We zullen dan niet langer een publiek vangnet kunnen pretenderen en financieren. En als er dan geen particuliere en familiale zorg is, moeten we ook aanvaarden dat slechts het strafrecht als laatste corrigerend vangnet zal functioneren om verslaafde misdadigers tijdelijk te corrigeren door ze hun vrijheid te ontnemen, hetgeen een zeker structurerend dagpatroon oplevert, een structuur die ze nu vaak moeten missen. Bovenal moeten we de grote woorden vanuit de zorg mijden.

Met andere woorden: we gaan verarmen, de zwervers komen terug (vinden we tegen die tijd niet meer erg) en met de zachte hand houd je dat volk niet in toom. Laten we daarom nu al vast kiezen voor repressie, repressie en nog meer repressie.

Boven alles zou ik willen dat dit satire was. Ik ween voor Nederland.

Advertenties

6 Reacties op “Stupiditeit is een vrije en steeds hernieuwde keuze

  1. Helaas, het is geen satire, maar sadisme. Otte’s quasi-objectieve toontje kan niet verhullen dat hij zich verkneukelt over de neoliberale schepping van een groeiende groep letterlijk straatarme mensen. Van wie velen de realiteit ontvluchten in drank en drugs. Ongelukkigen die Otte unverfroren en vol arbeidsvreugde zal straffen. Eerst nog alleen als ze stelen. Wat later wanneer ze overlast geven. Tenslotte alleen omdat ze er zijn.
    Doodgemoedereerd stelt Otte het verschijnen van meer daklozen als een soort natuurwet voor, met cynisch genoegen ook nog eens in de mond gelegd van een sociaaldemocraat (Den Uyl). Dat de sociale gevolgen van teruglopende welvaart sterk verzacht kunnen worden door meer ‘spreiding van kennis, macht en inkomen’ zal in het hoofd van deze ultrarechtse zedenmeester met – helaas – de nodige status onder vakbroeders echter geen moment opkomen.
    ‘Het recht om in vrijheid zijn eigen ongeluk te dragen’. Vervang ‘ongeluk’ door ‘pijn’ en je hebt de zienswijze van een sofistische sadist op het lijden van zijn slachtoffer. Temeer als je bedenkt dat dit ‘ongeluk’ in belangrijke mate een keuze is – van Otte’s politieke vrienden wel te verstaan, zelden van de onfortuinlijken.
    Inderdaad, het is om te huilen. Wreedheid verpakt in geborneerde opvattinkjes. Door de barsten van het systeem kruipen, uit alle lagen van de bevolking, de fascistoïde figuren tevoorschijn. God beware ons als de crisis nog lang niet op het diepste punt is aangeland.

  2. U wijst al op verschillende denkfouten in Otte’s betoog. Er zit ook een innerlijke tegenspraak in. Hij hekelt de ‘vele forensische ambulante kostbare programma’s die stoelen op een behandel- en conditioneringsaanbod dat teveel bijstelling van het reguliere leefpatroon van veel veroordeelden pretendeert.’ (‘s Mans schrijfstijl doet trouwens denken aan een knarsende, vergulde gehaktmolen.) Om even later te stellen: ‘als er dan [i.e. wanneer Otte’s politieke vrienden de overheidszorg hebben afgebroken; IKJ] geen particuliere en familiale zorg is, moeten we ook aanvaarden [sic – alsof dit geen keuze is; IKJ] dat slechts het strafrecht als laatste corrigerend vangnet zal functioneren om verslaafde misdadigers tijdelijk te corrigeren door ze hun vrijheid te ontnemen, hetgeen een zeker structurerend dagpatroon oplevert, een structuur die ze nu vaak moeten missen.’

    Otte stelt dus, of suggereert op z’n minst, dat ‘verslaafde misdadigers’ wel degelijk baat hebben bij een ‘structurerend dagpatroon’, dat ze, merkt hij schijnheilig op, ‘nu vaak moeten missen’. Maar het op orde brengen van het levensritme is toch een belangrijk element van psychiatrische zorg? Die serveert Otte echter af onder de minachtende noemer ‘conditioneringsaanbod’, dat volgens hem minder helpt dan men voorwendt. Geeft Otte hiervoor enig argument? Of gaat hij, zoals u in uw analyse in meer algemene zin belicht, onbekommerd op de stoel van de psychiater zitten, zonder enige kwalificaties ter zake?

    Het laatste is het geval. In het stuk van Otte waarnaar u verwijst valt geen serieuze onderbouwing te bekennen. Wel zinspeelt hij vagelijk op een ‘toereikend behandelaanbod binnen de gevangenis’, kennelijk – uitleg en argumentatie ontbreken – een vorm van psychische hulpverlening in de nor die effectiever zou zijn dan de normale geestelijke gezondheidszorg. Verder boort hij keer op keer die reguliere zorg zonder ook maar één studie of onderzoek te noemen de grond in, maar verkondigt hij en passant: ‘ik ben positief over de verslavingszorg in het algemeen, er wordt veel goed werk verzet’. Warrig en ongeloofwaardig.

    Kortom: de psychiater in een gespecialiseerde instelling die respectvol aan het leefpatroon van verslaafden sleutelt, doet aan conditionering en overdrijft, aldus Otte, de resultaten; als Otte verslaafden met harde hand achter de tralies zet en de penitentiaire zielenknijper met een centje opgehoogd budget langs stuurt, brengt hij écht structuur aan in hun leven. Dit is aangebrande apekool, waaruit een rookgordijn opstijgt voor wat Otte’s eigenlijke punt is: menswaardige zorg voor outcasts in zoveel mogelijk vrijheid is volgens hem – bewijs overbodig – weggegooid geld en moet dáárom stoppen. Dáárom. Punt. Kennelijk durft hij het nog net niet zo onomwonden op te schrijven. Laten we hopen omdat hij dan nog iets teveel collega’s tegen zich in het harnas zou jagen.

    Rinus Otte presteert het harteloosheid te verkopen als zorgzaamheid, straffen als genezen, en opsluiting als het mogelijk maken van vrijheid. Ik blijf erbij: Otte is een sofistische sadist.

  3. 2 Years in Jail for Sitting on a Milk Crate? The Shocking Ways America Punishes Poor People Living on the Street

    Door Tana Ganeva, AlterNet, 2 februari 2013
    http://www.alternet.org/2-years-jail-sitting-milk-crate-shocking-ways-america-punishes-poor-people-living-street-hard-times

    There are more than one million homeless people in America and 138 million people who live paycheck to paycheck. Many more are struggling, wondering how they’ll make rent or get enough food. Those numbers are astounding. This is America. Many proudly think our society is fair, but the evidence overwhelmingly shows that fairness in America is a myth. In the weeks and months ahead, AlterNet will shine more light on America’s economic injustice in an ongoing series, Hard Times USA.

    • Doet me erg denken aan Anatole France: ‘La loi dans sa majestueuse égalité, interdit à tous, aux riches comme aux pauvres de dormir sous les ponts, de coucher dans la rue et de voler du pain.’

      Blijkbaar zien sommige mensen de cynische ondertoon hiervan niet in.

      • Rake humor van Anatole France.

        Uit het artikel van Tana Ganeva:

        ‘Billings, Montana could fine a person $100 if they don’t tell the truth about how they became homeless while panhandling.’

        Het wordt tijd dat gezagsdragers de smoes ‘omdat ik telkens ben ontslagen hoewel ik mijn best deed’ zwaar gaan beboeten; het correcte antwoord dient immers te zijn: ‘omdat ik een loser ben’.

        ‘A city in Texas passed an ordinance requiring panhandlers to purchase a $115 license; the police chief said the fee was more than fair since he claimed to have seen a few local panhandlers living the high life at a Chili’s restaurant.’

        Zouden ze wel mogen bedelen voor die bedelvergunning?

        Zoals Jeroen Brouwers eens heeft gezegd (sorry voor de hele of halve Godwin): ‘De geschiedenis leert dat alles altijd opnieuw kan beginnen. Door intolerantie en vooroordeel kan men opeens weer worden vervolgd om welke reden dan ook, – omdat men een afwijkende huidskleur heeft, omdat men linkshandig is, omdat men kan lezen, of zelfs om een reden die u niet eens zal worden meegedeeld.’

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s